مسجد دارالاحسان سنندج
مسجد دارالاحسان سنندج
تعداد مشاهده : 1431 مقالات در مورد استان  چهارشنبه، 19 دي 1386  12:12:09

این بنا در ضلع شمالی خیابان امام خمینی(ره) در بافت قدیمی شهر سنندج قراردارد. خیابانی که مسجد اکنون در کنار آن واقع شده،از سال 1310 شمسی به بعد ایجاد شده است،ولی به نظر می رسد که موقعیت مسجد نسبت به گذشته متفاوت بوده است. هر چند که مدخل ورودی مسجد دقیقاً در کنار این خیابان قرار دارد،این موضوع نشانگر این امر است که در محل این خیابان احتمالاً کوچه ای قرار داشته که مسجد را به میدان ارگ در ضلع شرقی مسجد(میدان مقابل ارگ)متصل می کرده است.مسجد اکنون در موقعیتی قرار دارد که بر روی یک کرسی چینی(سکو) متصل به خیابان ساخته شده و ورود به آن از طریق چندپله از سمت خیابان امکان پذیر است،در حالیکه معمولاً مساجد قدیمی شهرها دیگر به دلایل ساخت وسازهای شهری جدید عموماً در سطح پایین تری از خیابان وکوچه های پیرامونی واقع شده اند.به هر حال در اینجا اهمیت توجه به مکان یابی ساخت پایین تری از خیابان وکوچه های پیرامونی واقع شده اند.به هر حال در اینجا اهمیت توجه به مکان یابی ساخت مسجد در جایگاهی مناسب مورد نظر بوده وفیزیک وتوپوگرافی شهری سنندج این امر را میسر ساخته است که مسجد در نقطه ای واقع شود که با گذشت حداقل بیش از دو سده بالاتر از سطح خیابان اصلی مقابل آن قرار گیرد.

توصیف معماری
بطوری که از نام آن مشخص است مسجد – مدرسه دارالاحسان ترکیبی از مسجد ومدرسه است. یک حیاط وشبستان ستون دار وبا دو ایوان که یکی روی به شرق دارد ودیگری روی به سمت قبله،حجره ها،مدرس ها، مدخل ورودی ،راهروهای جانبی ،فضای مرده شوی خانه و دو مناره بر روی ایوان روی به شرق (ضلع غربی حیاط مدرسه)تشکیل گردیده است. در پیرامون حیاط مدرسه حجره با ایوانچه هایی در مقابل آنها قرار دارند. در وسط این حیاط حوض آبی تعبیه شده که آب از قنات معروف به مسجد دارالاحسان تامین می شود.ایوان روی به شرق مسجد که در ضلع غربی حیاط مدرسه قرار دارد. علاوه بر عملکرد یک ایوان باشکوه،مدخل ورودی به داخل شبستان مسجد است. به طور کلی در نگاه نخست این بنای باشکوه به صورت یک بنای یک ایوانی از نظر سبک شناسی مساجد ایرانی محسوب میگردد. البته این نکته قابل توجه است که مسجد ایوانی روی به جنوب نیز دارد که دو مدخل در آن تعبیه گردیده است. بعید به نظر می رسد که در این سمت معمولاً در مساجدی که راه (مدخل)ورودی را برای عامه مردم مورد استفاده قرار داده باشند. چون این مدخل ها در طرفین محراب قرار دارند. احتمالاً راهی برای ورود وخروج والی یا مقامات سیاسی ودینی بوده است.هرچند که به اعتقاد برخی از مورخین محلی امان الله خان والی بزرگ کردستان قصد ساخت فضاها و یا حیاط مسجد در مقابل ایوان جنوبی که اکنون خیابان وساختمانهای پیرامون است را داشته ولی موفق به انجام آن نشده است. البته شاید که این سبک معماری خاص مسجد منطقه کردستان باشد که در زمان والیان در منطقه مرسوم شده باشد.سبک آن یک ایوان روی به سمت شرق در حیاط مدرسه داشته وایوانی وی به سمت جنوب در قسمت جنوبی مسجد تعبیه شده است.شاید این امر متاثر از معماری شمال غرب ایران که بناها عموماً ایوای ستوندار روی به سمت جنوب دارند. این سبک معماری در مناطق آذربایجان وکردستان وهمدان رایج بوده است. اما در اینجا این نوع معماری در مساجد مرسوم شده و وبویژه این سبک در طراحی وساخت مسجد دارالاحسان به خوبی اجرا شده است.معماری مساجد شهر سنندج وحتی در خیلی از نقاط دیگر استان از این شیوه معماری الهام گرفته اند ومساجدی هم همچون مسجد والی (دارالامان)،مسجد وزیر،مسجد میرزا فرج آله،مسجد عبدالله بیگ سنندج،مسجد خسروآباد در شهرستان بیجار،مسجد دو مناره سقز قابل مقایسه هستند.

یکی از کاملترین توصیف ها،درباره معماری این مسجد- مدرسه که در متون تاریخی محلی دوره قاجاری صورت گرفته،مربوط به صاحب کتار حديقه ناصریه است. به لحاظ اهمیت دقت در توصیف آن را عیناً نقل می کنیم:
«امان الله خان...و مسجدی را در نهایت شکوه واستحکام بناکرد. اسم این مسجد دارالاحسان است وبسیار عالی و ممتاز ودیوار آن کاشی کاری است . شبستانی دارد. بیست وچهار عدد ستون سنگی در آن نصب شده، در کتیبه‌ی چهار دیوار این شبستان وکتیبه های اطراف ستونها تخمیناً سه ثلث قرآن مجید را با کاشی به خطی که شبیه به خط کوفی است.نوشته اند که در نهایت امتیاز را دارد،و در دو ایوان بزرگ که یکی رو به قبله دیگری رو به طرف مشرق در این مسجد بنا شده که خیلی بر رونق مسجد افزوده "میرزا صادق ناطق" تخلص اصفهانی قصیده ای به جهت اتمام این مسجد گفته که تمام مصارع آن قصیده تاریخ اتمام مسجد است در کتیبه‌ی سنگ مرمر ایوان رو به قبله ی آن به خط بسیار خوبی مرتسم گردیده ومیرزا فتح اله خرم تخلص کردستانی نیز قصیده ای را به جهت بنا واتمام این مسجد است ومصراع اخیر هر یک از اشعار قصیده تاریخ اتمام این مسجد است وانصافاً بسیار صنعت شعری به خرج داده وتا حال هیچیک از شعرا بدین نمط تاریخ وشعری را نگفته اند واین قصیده را نیز در کتیبه ی سنگ مرمر ایوان شرقی آن مسجد ثبت کرده اند. روزهای جمعه در این مسجد نماز جمعه را به طریقه ی امام شافعی محمد بن ادریس رضوان الله تعالی می خوانند وغالب اهل ملک در این نماز حاضر می شوند.خارج از این شبستان مدرسه ای را ساخته که دوازده حجره و در غرفه دارد،محل سکونت طلاب می باشد.»
«در عهد حکومت امان الله خان بزرگ والی کردستان دارالعلم ایران بوده وچندین علمای نامی بلکه علاقه های کرامی در این مسجد نشو ویافته وبه درجه کمال رسیده اند و اکنون هم اگر اسمی از علم و دین کردستانات باشد،از فیض همان مسجد است. قریه ی "خلیچیان " که یک فرسنگی شهر است با چند قطعه باغ وقف معاش طلاب وتعمیر مسجد نبوده ولی از بی انصافی متولی ها طلاب نایاب شده واصل مسجد ومدرسه رو به خرابی نهاده وهر چند فقهای مدرسه می خوانند.«که می حرام ولی به زمال اوقاف است». به گوش متولی های خوش انصاف فرو نمی رود به هر حال از چهارصد تومان ماحصل موقوفه‌ی این مسجد است، همه را می خورند ومی برند. قدری به هیچ وجه تعمیری از این مسجد نشده، قدری از کاشی های آن ریخته رفته رفته رو به خرابی است.»مسجد دارای بیست وچهار ستون سنگی با سر ستونهای مزین به مقرنس کاری است . ستونهای سنگی به طور قابل توجهی در بدنه با تزئینات طنابی شکل حجاری شده اند. در روی پایه آنها طرح گل وبوته نقش بسته است. لذا در بخش فوقانی از آیات سوره های مختلف ولی متناسب استفاده شده است.لازم به ذکر است که تمام کتیبه های موجود در مسجد توسط نگارنده وصرف وقت بسیار قرائت شده ولذا روشی برای شناسایی ومعرفی ومشخص کردن آیات و سوره ها ارائه گردید وآنهم شماره گذاری ستونها از 1تا24 از سمت چپ به سمت راست از سوی مدخل ورودی است. این مسئله بر روی پلان شبستان مسجد مشخص گردیده است. لذا قرار گیری آیات قرانی به ترتیب بر روی ستونها مشخص شده است.


تزئینات وابسته به معماری
آنچه که دربادی امر به عنوان تزئینات در این بنا جلوه گر است کاشیکاری گسترده هفت رنگ(خشتی) است که در نماهای داخلی بنا به ویژه در ایوان جنوبی وشرقی و دیوارهای حیاط مدرسه ونمای حجره ها به صورت وسیعی استفاده شده است وجلوه گری کاشیکاری وقتی اهمیت یافته است که با خط ثلث توامان است خط ثلث نشانه جلال خداوند وحدت قامت الله نمادی از کثرت وهمچنین نمادی از نگاهبانانی است که در اعتقادات اسلامی مانع ورود شیاطین به مسجد هستند.در هر ایوان مسجد که تمامی سطوح نما کاشیکاری هفت رنگ است. طرحهای گل وبوته ،اسلیمی و به صورت ترنج ونیم ترنج وکاشیهای معقلی با طرحهای هندسی که به صورت ستاره های هشت پر ایرانی ویا گلهای هندسی در نماها کار شده اند. اینها با شکوه وعظمت خاصی جلوه هایی از جلال وجمال را در کنار هم آفریده و بویژه با استفاده از کتیبه های متعدد که عموما به خط ثلث حاوی آیات قرآنی واحادیث هستند،این شکوه را دو چندان نموده است. به نظر می رسد که هدف بانی،معمار وسازنده این بنای باشکوه ترکیب شکل ورنگ بوده است که یکی از ویژگیهای شاخص معماری ایرانی است.که در این اقدام بسیار موفق بوده است.ودر ترکیب رنگ وطرح وجای دادن استادانه آنها با ابعاد واندازه های مختلف هم حکایت از دقت نظر معمار وهنرمندان این ساختمان است وبه نظر می سرد بانی به اهدافش در تزئین ساختمان رسیده باشد. چون ساختمانی به شکوه وعظمت این بنای مذهبی در قلمرو حاکمیتش وجود نداشته واین بنا شاخص ترین بنای مذهبی منطقه کردستان بوده است.
به عنوان نمونه یکی از بخشهای شاخصی که رو به خیابان وفضای خارجی مسجد است کاشیکاری وسیع سینه اسپر ایوان جنوبی است که با طرح مثلثی وکادرهای مستطیل شکل در نوع خود حائز اهمیت است.در حاشیه وپیرامونی این کادر مثلثی آیه الکرسی (آیه 255 سوره بقره)و دو آیه در ادامه آن به خط ثلث کاشیکاری ودر پایان آیه های قرآنی عبارات مقدس اشهد ان لا اله الا الله(ص) آورده شده است.
از عمده تزئینات بنا نگارش آیات قرآنی در قسمتهای داخلی بنا چه بر روی دیوارها(کتیبه نواری)و سر ستونها وچه بخشهای دیگر نشان از اهمیت آن است. چنانچه در بخش آیات قرآن این نوشته (صفحات پیشین) در این بنا که تماماً به خط ثلث عالی بر روی کاشی نوشته شده اشاره گردید همه از عوامل تزئینی آیینی هستند که به بهترین روش ممکن در آن بکار گرفت شده است.


کاشی کاری های مورد استفاده در مسجد به چند گروه عمده تقسیم می شود:
الف) کاشی های هفت رنگ:که عموماً در سطوح وسیعی از نماهای بیرونی وکتیبه ها بکار گرفته شده واز ترکیب رنگهای آبی،فیروزه ای،زرد وسفید استفاده شده است.
ب)کاشی های معقلی: که در پیرامون کتیبه های سرستونها،کتیبه های سنگی گوشه ها وقاب پنجره ها،همچنین پیرامون نماهای وسیع در بیرون مسجد که موضوعات را مجزا نموده است.‌
ج)کاشی هایی معقلی: که شاید بتوان آنها را نوعی کاشی معرق هم قلمداد نمود ودر ترکیب بندی طرحهای نمای مناره های زوجی مسجد بر روی ایوان شرقی استفاده شده است.
تزئینات دیگری که در مسجدقابل توجه است تزئینات آجرکاری است. عمده این آجرکاریها به صورت ساده وخفته راسته است که در نماها به صورت بسیار منظم وزیبای کار شده است.وبه نظر می رسد این اقدام برای تنوع در نمای حیاط مدرسه،ومتفاوت نشان دادن فضای مدرسه از مسجد انجام شده باشد.
در مسجد گچبریهایی هم وجود دارد که نمونه های آن پیرامون کتیبه وقف نامه بر روی سینه ایوان روی به شرق(ایوان شرقی)است. این تزئینات به صورت گل وبوته و ویِِژگیهای گچبری دوره قاجار که استفاده از گل وبوته ولیکن به طرح طبیعی نزدیک تر است می باشد. این گچبری عمل استاد محمد رش سنندجی است که ظاهراً در جاهای دیگری آثار هنری از اوبه جای مانده است. ولی در این اقدام نهایت دقت برای عطف توجه به موضوع وقف در مسجد بکار گرفته شده است.
یکی دیگر از عمده تزئینات در مسجد پس از سطوح وسیع کاشیکاری،حجاری وسیعی است که به طرق مختلف در مسجد خودنمایی می کنند.
الف) حجاری بر روی ستونها:این مسجد از جمله ی مساجدی است که دارای بیست وچهار ستون سنگی است که پایه ،بدنه و سر ستونها تماماً حجاری به طرز استادانه ای روی آنها انجام گرفته است. مسجد از این لحاظ قابل مقایسه با مسجد وکیل شیراز است.ولی آنچه مهم است تزئینات پایه ها که عموماً به صورت گلهای برجسته است وهمه بیست وچهار ستون دارای یک طرح در پایه ها هستند،بر روی ستونها که دو بخش است یک بخش آن کاشیکاری توام با خط وآیات مقدس قرآنی است و بخش دوم که متصل به بدنه ستونهاست وسنگی است همه به نوعی مقرنس کاری که نشانگر توجه خاص حجاران در رده های مختلف تا به مرحله ظریف کاری زیر نظر استادکاری شایسته این اقدامات را انجام داده باشند. چون کار حجاری بر روی سرستونها که مقرنس آن وبدنه ستونها که به صورت طنابی شکل یافته اند،پایه ستونها هم ترکیبی از گل های طبیعی هستند نشانه حضور هنرمندان حجار محلی است. به هر صورت آنچه که علاوه بر کتیبه ها به شبستان مسجد شکوه وزیبایی بخشیده ترکیب وقرارگیری ستونها و تزئینات حجاری آنهاست.
ب) حجاری کتیبه واشعار فارسی:در ازاره ایوانهای شرقی وجنوبی قصاید شاعرانی بلند آوازه را همچون خرم کردستانی وناطق اصفهانی را کنده کاری نموده اند وحجاری این اشعار به شکل بسیار استادانه به خط نستعلیق نوشته شده است. این امر نشانگر وجود خوشنویسان نامداری بوده که متاسفانه کمتر نامی از خودشان به جای گذاشته اند.ولی خط آنها وحجاری خوب همه نشانه مهارت تمام افرادی است که در این بخش تزئینات مسجد کارمی کرده اند.ظاهراً مسجد و بویژه تزئینات آن برای امان ا.. خان آنقدر اهمیت داشته است که بنا به نوشته برخی از کتب تاریخی محلی به استادکاران اصفهانی هم دعوت به کار شده است.بطوریکه شاعر اصفهانی (ناطق)هم در قصیده سرایی توامان با ماده تاریخ گفتن توانایی خاصی داشته است که در کنار او شاعری دیگری همچون خرم کردستانی هم شعر در قالب ماده تاریخ را به نیکویی سروده است.به هر صورت انواع واقسام خط را حجاران تجربه نموده اند. از جمله خط نستعلیق،نسخ ،ثلث را در نوشتن ودر نهایت در حجاری به کار برده اند. در انتهای قصاید بلند ناطق،خرم کردستانی آیه معروف «انما یعمرمساجدالله»هم به صورت قابل توجهی حجاری شده ونکته قابل توجه این است که قصیده ایوان شرقی را به صورت برجسته حجاری کرده اند.
حجاری دیگری که به عنوان تزئین قابل ذکر هستند،حجاری کتیبه های مختلفی که به صورت فرمان بر روی نمادها،مدخل ورودی،ٰایوان شرقی ومناره ها نصب شده است که هر یک از آنها نیاز به بررسی جداگانه ای دارند ولی همه آنها نشانگر وجود هنرمندان متعددی است که با امکانات اندک زمان دقت زائدالوصفی را از خود نشان داده اند.
گره چینی:بیشتر درها وپنجره های نعبیه شده در مسجدبویژه در وپنجره حجره های مدرسه تماما کار گره چینی چوبی است که در نهایت خوبی واز چوب گردو است وطرح آنها هندسی وهشت و دوازده است. علاوه بر بحث گره چینی طرح درهای چوبی مدخل ورودی حجره ها ومسجد است که روی آنها طرحهای هندسی به صورت کنده کاری انجام گرفته است.



ميراث فرهنگي كردستان
 
[ نام ]
   
[ ایمیل ]
   
   
 
 
 
Skip Navigation Links
صفحه نخست